ประจวบเมืองสามอ่าว

 เมืองประจวบคีรีขันธ์ ถูกขนานนามว่า "เมืองสามอ่าว" นั้นมีที่มา มาจากอำเภอเมืองประจวบคีรีขันธ์นั้น มีชายหาดติดต่อกัน 3 อ่าว นั่นคือ อ่าวน้อย อ่าวประจวบ และอ่าวมะนาว ซึ่งเป็นแหล่งท่องเที่ยวที่สำคัญของจังหวัดประจวบคีรีขันธ์

ประวัติศาสตร์

จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ มีประวัติศาสตร์ความเป็นมาไม่ค่อยแน่ชัด เนื่องจากเป็นพื้นที่แคบ ยามมีศึกสงคราม ยากแก่การป้องกันจึงต้องปล่อยให้เป็นเมืองร้างหรือยุบเมืองเป็นส่วนหนึ่งของเมืองเพชรบุรีในอดีตเป็นเพียงเมืองชั้นจัตวาเล็ก ๆ ที่รวมกันอยู่ภายใต้การปกครองของเมืองเพชรบุรี พอถึงรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย จึงได้โปรดเกล้าฯ ตั้ง เมืองบางนางรม ที่ปากคลองบางนางรม แต่ที่ดินไม่เหมาะสมแก่การเพาะปลูกจึงย้ายที่ว่าการเมืองไปตั้งที่เมืองกุย ที่มีความอุดมสมบูรณ์และการตั้งบ้านเรือนหนาแน่นกว่า

ครั้นถึงสมัยรัชกาลที่ 4 พ.ศ. 2398 โปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนชื่อจาก "เมืองกุย" เป็น "เมืองประจวบคีรีขันธ์" โดยรวมเมืองกุย เมืองคลองวาฬ เมืองบางนางรม เข้าด้วยกัน โดยที่ตั้งเมืองยังคงตั้งอยู่ที่เมืองกุย คือ อำเภอกุยบุรี ในปัจจุบัน เพื่อให้ชื่อคล้องจองกันระหว่างเมืองประจวบคีรีขันธ์ กับ  "เมืองประจันตคีรีเขต" ซึ่งเดิมคือ เกาะกง ที่แยกออกจาก จังหวัดตราด

ครั้นถึงรัชสมัยรัชกาลที่ 5 พ.ศ. 2441 จึงย้ายมาอยู่ที่บ้านเกาะหลัก ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงจัดการปกครองแบบมณฑลเทศาภิบาล เมืองประจวบคีรีขันธ์ เมืองชั้นจัตวาซึ่งขึ้นตรงกับเมืองเพชรบุรี จึงมีสถานะเป็นอำเภอเมืองประจวบคีรีขันธ์ สังกัดเมืองเพชรบุรี ในช่วงนี้ เมืองปราณบุรี ซึ่งมีอาณาเขตติดอำเภอเมืองประจวบคีรีขันธ์ด้านทิศเหนือ ซึ่งเคยมีฐานะเป็นเมืองชั้นจัตวา ขึ้นกับเมืองเพชรบุรี ก็ได้จัดตั้งเป็นอำเภอเมืองปราณบุรี สังกัดเมืองเพชรบุรีด้วย เมืองกำเนิดนพคุณ ขึ้นตรงกับเมืองชุมพร ด้วยมีพระราชดำริสงวนชื่อเมืองปราณบุรีไว้ (เมืองเก่าที่ตั้งอยู่ที่ปากน้ำปราณบุรี) ต่อมา วันที่ 2 มกราคม พ.ศ. 2449 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้มีพระบรมราชองการเหนือเกล้าให้รวมเอาอำเภอเมืองปราณบุรี อำเภอเมืองประจวบคีรีขันธ์ จังหวัดเพชรบุรี และ อำเภอกำเนิดนพคุณ จังหวัดชุมพร ซึ่งเป็นเมืองชั้นจัตวามาก่อนเข้ารวมเป็นจังหวัดปราณบุรี ตั้งที่ตำบลเกาะหลัก ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงได้มีการเปลี่ยนชื่อเมืองปราณบุรีเป็นเมืองประจวบคีรีขันธ์ เพื่อป้องกันการสับสนกับเมืองปราณ ที่ปากน้ำปราณบุรี หลังจากมีการยกเลิกระบบการปกครองแบบมณฑลเทศาภิบาล เมืองประจวบคีีขันธ์ จึงไม่ได้ขึ้นตรงกับเมืองเพชรบุรี และมณฑลราชบุรีอีก

         อำเภอเมืองประจวบคีรีขันธ์เดิมในสมัยกรุงศรีอยุธยา มีชื่อว่า "เมืองนารัง" หรือ "เมืองบางนางรม" ดังปรากฎในหนังสือ "คำให้การชาวกรุงเก่า" ได้ลำดับชื่อหัวเมืองปักษ์ใต้ ตามลำดับดังนี้ "เมืองปราณ เมืองชะอัง เมืองนารัง เมืองบางตะพาน" เมืองเหล่านี้ก็คือ อำเภอปราณบุรี อำเภอชะอำ อำเภอเมืองประจวบคีรีขันธ์ และอำเภอบางสะพาน ในปัจจุบัน

          ภูมิศาสตร์

          มีเนื้อที่ประมาณ 6,367.620 ตารางกิโลเมตร หรือ ประมาณ 3,979,762.5 ไร่มีอาณาเขตติดต่อกับจังหวัดใกล้เคียง ดังนี้

• ทิศเหนือ ติดต่อกับ จังหวัดเพชรบุรี
• ทิศใต้ ติดต่อกับ จังหวัด ชุมพร
• ทิศตะวันออก ติดต่อกับ อ่าวไทย
• ทิศตะวันตก ติดต่อกับ ประเทศพม่า

ความยาวจากทิศเหนือจรดทิศใต้ ประมาณ 212 กิโลเมตร และชายฝั่งทะเลยาวประมาณ 224.8 กิโลเมตร มีสว่นที่แคบที่สุดของประเทศไทยอยู่ในเขตตำบลคลองวาฬ อำเภอเมืองประจวบคีรีขันธ์ จากอ่าวไทยถึงเขตแดนพม่าประมาณ 12 กิโลเมตร ระยะทางจากกรุงเทพฯ ตามทางหลวงแผ่นดินสายเอเชีย หมายเลข 4 (ถนนเพชรเกษม) ประมาณ 399 กิโลเมตร ใช้เวลาเดินทางประมาณ 4 ชั่วโมงเศษ และตาม เส้นทางรถไฟสายใต้ ประมาณ 318 กิโลเมตร ใช้เวลาเดินทางประมาณ 4-6 ชั่วโมง

หน่วยการปกครอง

การปกครองแบ่งออกเป็น 7 อำเภอ 1 กิ่งอำเภอ 48 ตำบล 427 หมู่บ้าน

อำเภอหัวหิน อำเภอปราณบุรี กิ่งอำเภอสามร้อยยอด อำภอกุยบุรี อำเภอเมืองประจวบคีรีขันธ์ อำเภอทับสะแก อำเภอบางสะพาน อำเภอบางสะพานน้อย

         สัญลักษณ์ประจำจังหวัด

• ดอกไม้ประจำจังหวัด : ดอกเกด (Manilkara hexandra)
• ต้นไม้ประจำจังหวัด   : ต้นเกด (Manilkara hexandra)
• คำขวัญประจำจังหวัด : " เมืองทองเนื้อเก้า มะพร้าว สับปะรด สวยสด หาด เขา ถ้ำ งามล้ำน้ำใจ "

         

          แหล่งท่องเที่ยว

• ศาลหลักเมืองจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ สร้างขึ้นมาในสมัย ร.ต.อำนวย ไทยานนท์ เป็นผู้ว่าราชการ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ภูมิพลอดุลยเดชทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช สยามกุฎราชกุมาร เสด็จพระราชดำเนินแทนพระองค์ทรงเปิดศาลหลักเมือง เมื่อวันที่ 20 สิงหาคม พ.ศ. 2537 เพื่อให้เป็นสิริมงคลและเป็นหลักชัยคู่บ้านคู่เมือง

• อ่าวน้อย เป็นส่วนหนึ่งของพื้นที่อำเภอเมืองประจวบคีรีขันธ์ โดยมีถนนเชื่อมต่อกันจากชายหาดอ่าวน้อย ไปสูู่ชายหาดอ่าวประจวบ เป็นสถานที่นิยมในการออกกำลังกาย เช่น การวิ่ง การปั่นจักรยาน จากถนนเรียบชายหาดอ่าวน้อยไปสู่ชายหาดอ่าวประจวบ ซึ่งมีวิวทิวทัศน์ที่สวยงามมาก โดยสภาพพื้นที่ของอ่าวน้อยและอ่าวประจวบ เป็นอ่าวที่มีพื้นที่ติดกัน โดยมีภูเขาขั้นกลางระหว่างอ่าวทั้งสอง คือ ภูเขาตาม่องล่าย และวัดอ่าวน้อยอยู่ในเขตอ่าวน้อย มีถ้ำที่สวยงาม ซึ่งภายในถ้ำ มีพระพุทธไสยาสน์ประดิษฐานอยู่

• อ่าวประจวบ (อ่าวเกาะหลัก) อยู่ในตัวเมืองประจวบฯ มีเสน่ห์ตรงที่เป็นเมืองเล็กๆ อยู่ริมอ่าวประจวบ มีหาดทรายและน้ำทะเลใสสะอาด อ่าวมีลักษณะโค้งเป็นพระจันทร์เสี้ยว ยาวประมาณ 8 กิโลเมตร โดยเริ่มจากเขาตาม่องล่ายทางด้านทิศเหนือจดเขาล้อมหมวกทางด้านทิศใต้ และด้วยความยาวของอ่าวนี้เองทำให้พบเห็นความเป็นอยู่ วิถีชีวิตอันหลากหลายของคนในพื้นที่ ตั้งแต่หมู่บ้านชาวประมง ร้านค้า โรงแรมที่พักริมหาด หน่วยงานราชการ ตลอดจนสวนสาธารณะ และที่พักผ่อนหย่อนใจ ด้านหน้าอ่าวมีเกาะที่รูปร่างแปลกตาหลายเกาะ ทำให้ทิวทัศน์ของอ่าวดูสวยงาม

• อ่าวมะนาว อยู่ในเขตกองบิน 5 กองทัพอากาศ เคยเป็นยุทธภูมิในสมัยสงครามโลกครั้งที่ 2 ระหว่างกองทัพไทยและกองทัพญี่ปุ่น สามารถเที่ยวชมอุทยานประวัติศาสตร์กองบิน 5 และอนุสาวรีย์วีรชน 8 ธันวาคม 2484 ภายในค่ายทหารยังมี เขาล้อมหมวก บนยอดเขาเป็นที่ประดิษฐานรอยพระพุทธบาทจำลองและพระบรมสารีริกธาตุ ด้านหน้าเขามีศาลเจ้าพ่อเขาล้อมหมวกเป็นรูปปั้นคนจีน ตามประวัติกล่าวไว้ว่าท่านย้ายถิ่นฐานจากจีนแผ่นดินใหญ่มาในสมัยอยุธยา และได้สร้างคุณงามความดีให้แก่ท้องถิ่น ท่านเสียชีวิตเมื่ออายุ 97 ปี บริเวณต้นไทรใหญ่ข้างศาลเป็นที่อยู่อาศัยของ ข้างแว่น ประมาณ 80 ตัว มีนิสัยเชื่องสามารถให้อาหารจากมือได้ ในส่วนของทะเลหน้าอ่าวนั้น มีหมู่เกาะเล็กๆ มีแนวปะการังน้ำตื้น ชายหาดอ่าวนั้นโค้งเกือบเป็นวงกลม ยาว 3 กิโลเมตร คล้ายผลมะนาว จึงมีชื่อเรียกว่า "อ่าวมะนาว" ทะเลบริเวณนี้ไม่ลึกเหมาะแก่การลงเล่นน้ำ ริมชายหาดมีร้านอาหาร ที่พัก ร้านบริการต่างๆ แต่เนื่องจากอยู่ในเขตทหาร จึงมีระเบียบปฏิบัติของทางราชการที่นักท่องเที่ยวต้องปฏิบัติตาม 

• อุทยานวิทยาศาสตร์ พระจอมเกล้า ณ หว้ากอ เป็นดินแดนที่มีความสำคัญทางด้านประวัติศาสตร์ของวงการวิทยาศาสตร์ไทย ห่างจากตัวเมืองประจวบฯ ประมาณ 10 กิโลเมตร  ดินแดนแห่งนี้นับเป็นอนุสรณ์สถานที่ได้จารึกพระนาม คิงมงกุฎ ไว้ในหน้าประวัติศาสตร์ให้โด่งดังปรากฎไปทั่วโลก และนำพระเกียรติประวัติมาสู่ประเทศไทย นำความภาคภูมิใจมาสู่ประชาชนชาวไทยตราบทุกวันนี้ โดยเป็นสถานที่ ที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 เสด็จพระดำเนินโดยเรือพระที่นั่งอรรคราชวรเดช เพื่อทรงพิสูจน์การรคำนวณสถานที่และเวลาการเกิดสุริยุปราคาเต็มดวงได้อย่างถูกต้องชัดเจน ซึ่งคำนวณไว้ล่วงหน้าถึง 2 ปี ว่าจะมองเห็นสุริยุปราคาเต็มดวง โดยเส้นศูนย์สูตรของอุปราคา จะผ่านมาใกล้ที่สุด ณ บ้านหว้ากอ แขวงเมืองประจวบคีรีขันธ์ เมื่อใกล้ถึงวัน ทรงโปรดให้เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์มาสร้างค่ายไว้ล่วงหน้า และพระองค์ได้ใช้ค่ายนี้เป็นห้องทดลองวิทยาศาสตร์กลางแจ้ง เพื่อเป็นที่ชุมนุมของนักวิทยาศาสตร์ทั่วโลก และฑูตานุฑูตชาวต่างประเทศ แล้วก็เกิดสุริยุปราคาเต็มดวงตามที่พระองค์ทรงคำนวณ  ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงประชวรด้วยโรคไข้มาเลเรียและเสด็จสวรรคต อันเนื่องมาจากเสด็จหว้ากอในครั้งนั้น ในปี พ.ศ. 2536 กระทรวงศึกษาธิการได้ประกาศจัดตั้งให้เป็นสถานศึกษา แหล่งเรียนรู้ เพื่อเทิดพระเกียรติองค์พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

• เขาช่องกระจก เป็นเขาขนาดเล็กที่มีลิงแสมอาศัยอยู่เป็นจำนวนมาก ยอดเขาทางด้านทิศเหนือ จะเป็นช่องเขาขนาดใหญ่ ซึ่งเกิดจากกระแสลมและกระแสน้ำตามธรรมชาติ และถ้ามองจากด้านล่างจะเห็นว่าตรงช่องเขาแห่งนี้มีลักษณะคล้ายกับกระจกใสขนาดใหญ่ โดยทางขึ้นนั้นอยู่ด้านหลังศาลากลางจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ มีบันไดขึ้นถึงยอดเขา ทั้งหมด 396 ขั้น ความสูง 245 เมตร จากระดับน้ำทะเล บนยอดเขาเป็นที่ประดิษฐานรอยพระพุทธบาทจำลอง และพระบรมสารีริกธาตุ เป็นที่ตั้งของวัดเขาช่องกระจก ทั้งยังมีต้นศรีมหาโพธิ์ที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงปลูก เมื่อมองลงมาจากยอดเขาสามารถมองเห็นทิวทัศน์ของตัวเมือง

• ด่านสิงขร อยู่จุดชายแดนพม่า เป็นตลาดชายแดนที่ขายสินค้าพื้นเมืองทั้งของคนไทยและพม่า ได้แก่ เฟอร์นิเจอร์ และข้าวของเครื่องใช้ที่ทำจากไม้แกะสลักซึ่งเป็นงานฝีมือแฮนด์เมด (Hand Made) เหมาะสำหรับเป็นของใช้และตกแต่งบ้าน กล้วยไม้ป่า ต้นไม้ป่าหายากต่าง ๆ รวมถึงเครื่องประดับที่มำจากหินสีและพลอยพม่าคุณภาพดีหลากชนิด โดยด่านสิงขร เป็นจุดผ่อนปรนทางการค้าระหว่างชายแดนไทยและพม่าที่แคบที่สุด ส่วนจุดที่แคบที่สุดของจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ อยู่ที่ตำบลห้วยทราย ซึ่งวัดระยะได้ 10.96 กิโลเมตร วัดตามแนวจากสันปันน้ำของทิวเขาตะนาวศรี ถึงฝั่งทะเล ตามแนวที่ตัดผ่านหลักกิโลเมตร 340.4 บนถนนเพชรเกษม ซึ่งบริเวณนั้นจะมีป้ายบอกว่า  " แคบสุดในสยาม"